پیام های امیر(ع)

تصمیم گیری و مدیریت علوی 

    امیر هوشنگ آذردشتی

امروزه بخش مهمی از وقت و کار مدیران صرف حل مشکل و تصمیم گیری می شود؛ به طوری که می توان گفت وظایف اساسی برنامه ریزی ، سازمان دهی ، رهبری و کنترل نیز مستلزم تصمیم گیری است . 

تصمیم گیری ، فراگردی است که طی آن ، شیوه عمل خاصی برای حل مسأله یا مشکل ویژه ای ، برگزیده می شود[۱].

( استونر ، ۱۹۸۲)

امروزه بخش مهمی از وقت و کار مدیران صرف حل مشکل و تصمیم گیری می شود؛ به طوری که می توان گفت وظایف اساسی برنامه ریزی ، سازمان دهی ، رهبری و کنترل نیز مستلزم تصمیم گیری است . بر اثر تصمیم ، خط مشی ها ، جریان امور و اقدامات آتی مشخص شده ، دستورات لازم صادر می گردند .بنابراین تصمیم گیری چهارچوبی برای عملکرد کارکنان سازمان فراهم می سازد و از این رو ، نقش بسیار مهمی در مدیریت ایفا می کند . این اهمیت تا بدانجاست که سایمون ، تصمیم گیری را مترادف مدیریت می داند و معتقد است که فعالیت و رفتار سازمانی ، شبکه پیچیده ای از فراگردهای تصمیم گیری است[۲]. 

 همچنین یکی دیگر از صاحب نظران مدیریت به نام گریفیث ، تصمیم گیری را قلب سازمان و مدیریت تلقی می کند و معتقد است که تمام کارکردهای مدیریت و ابعاد سازمان را می توان بر حسب فراگرد تصمیم گیری توضیح داد. او معتقد است تخصیص منابع، شبکه ارتباطی ، روابط رسمی و غیر رسمی و تحقق اهداف سازمان به وسیله مکانیسم های تصمیم گیری کنترل می شوند . از این رو ، تصمیم گیری به منزله کلید فهم پیچیدگی های سازمان و عملکردهای مدیریت است[۳].

در مدیریت اسلامی نیز توجه بسیاری به امر تصمیم گیری شده است تا آنجا که امام علی (ع) تصمیم فرد را برابر با میزان عقل و اندیشه او می داند .[۴]  

 ودر جای دیگر ، تصمیمی را که بر مبنای عقل و خرد اتخاذ شده باشد ، نجات بخش معرفی می نماید[۵

در قران ، سه مرحله برای تصمیم گیری بیان شده است : 

  ۱) مشورت    ۲) اتخاذ تصمیم    ۳) توکل بر خداوند [۶].

مطالعه زندگی پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار علیهم السلام ، نشان می دهد که حتی با داشتن علم سرشار الهی و ارتباط با سرچشمه جوشان وحی ، هرگز در امور مهم بدون مشورت تصمیم گیری نمی کردند . خود پیامبر (ص) به این مطلب تصریح فرموده اند که : 

 « خدا و رسول او از مشورت بی نیازند ؛اما خداوند آن را وسیله رحمت برای امت من قرار داد ، زیرا کسی که به مشورت بنشیند ، به پیشرفت و سعادت می رسد و هر کس آن را ترک نماید ، گمراه و سرگردان می شود [۷] .

امام علی (ع) در لزوم مشورت قبل از تصمیم گیری می فرماید : 

  « کسی که استبداد رأی داشته باشد ، هلاک می شود وهرکس با مردان بزرگ مشورت کند ، در عقل و دانش آن ها شریک شده است [۸].

از آنجا که یکی از مهم ترین مراحل فرایند تصمیم گیری ، گردآوری اطلاعات جامع و موثق برای اخذ تصمیم می باشد ، مشورت و نظرخواهی از دیگران به خصوص صاحب نظران و افراد مجرب می تواند کمک بزرگی در گردآوری اطلاعات باشد و شخصی که این گونه رفتار ننماید ، قطعاً دچار سرگردانی و پشیمانی خواهد شد . چنانچه امام علی (ع) می فرماید : 

  « مخالفت با نظر و مشورت دانشمندان با تجربه ، موجب سرگردانی و حیرت بوده و سبب پشیمانی خواهد شد »[۹].

در مدیریت اسلامی ، تصمیم گیری تنها با اتخاذ تصمیم پایان نمی پذیرد ؛ بلکه پس از اتخاذ تصمیم باید به خدا توکل کرد و از درگاه لایزال الهی مدد خواست و امور خویش را بدو واگذار نمود . البته پرواضح است که این واگذاری امور ( توکل ) پس از بررسی کامل اسباب و عوامل عرفی و عقلایی و تلاش فکری و عملی خود و دیگران (تصمیم گیری) خواهد بود .

گاهی در تصمیم گیری ممکن است فرد یا گروه تصمیم گیرنده به سبب مخاطرات ناشی از تصمیم ، ترس و وحشت داشته باشند و یا در نتیجه مردد باشند . توکل بر نیروی بی کران الهی ، ترس و وحشت و تردید را از بین می برد و دل انسان را آرام می سازد و این از ویژگی هایی منحصر به فرد تصمیم گیری در مدیریت اسلامی است .

به طور کلی علل و عواملی که سبب ضعف در تصمیم گیری می گردند عبارتند از : تردید و دودلی ، ترس و وحشت از نتایج تصمیمات ، تسویف (کار امروز را به فردا انداختن ) ، عدم اعتماد به نفس ، پیروی از وسواس و هوای نفس و احتیاط بیش از حد[[۱۰] که تمامی موارد مذکور را می توان با توکل بر نیروی بی کران الهی برطرف نمود . بنابراین اگر خالق حکیم می فرماید :

« هر گاه به تصمیم رسیدید به خداوند توکل کنید ، به این علت است که از عوامل ضعف تصمیم گیری و نگرانی ها و ناآرامی های ناشی از آن در امان باشیم و بتوانیم تصمیماتی قاطع و استوار بگیریم .

قاطعیت در تصمیم گیری ، یکی از خصوصیات لازم برای مدیران می باشد و مدیر با این خصوصیت ، با برداشتن مشکلات از سر راه ، کاروان سازمان را هر چه سریع تر به سر منزل مقصود می رساند . البته نباید شلوغ کاری ها ، بی گدار به آب زدن ها ، استبدادها ، خشونت ها و از موضع دیکتاتورها برخورد کردن را قاطعیت به حساب آورد . این ها تفاسیر غلطی است که از قاطعیت شده است و در مدیریت اسلامی جایگاهی ندارد .

می توان گفت آن گاه که مطالعات لازم برای انجام کاری صورت گیرد و پیشنهادها و نظريات دیگران جمع آوری شود و زمینه اجرای عمل از هر جهت فراهم شود ، تصمیم برخاسته از همه این تلاش های آگاهانه را با جدیت و جرأت ، در چارچوب قانون اجرا کردن ، «قاطعیت» نام دارد .

امام علی (ع) می فرماید : 

 « قاطعیت در تصمیم گیری ، نتیجه دوراندیشی است »[۱۱]

تحقیق و بررسی در سیره حکومتی امام علی (ع) به خوبی مشخص می سازد که او حاکمی دلیر و مدیری قاطع بود و در اخذ تصمیم ذره ای هراس و تردید به دل راه نمی داد و در انتخاب والیان و حاکمان ولایات و سرزمین های اسلامی نیز ، چنین کسانی را برمی گزید ؛ لذا آن روز که مالک اشتر را به عنوان فرمانروای سرزمین مصر انتخاب می نماید ، او را چنین معرفی می کند :

« همانا مالک ، در برندگی و قاطعیت ، چون شمشیری از شمشیرهای خداوند است که تیزی آن کند نمی شود و به هر جا که فرود آید ، ضربت آن بی اثر نیست [۱۲].

 پي نوشت ها

 ۱) مدیریت عمومی – ص ۲۳ .

۲) مقدمات مدیریت آموزشی – ص ۳۳ .

۳) همان منبع – ص ۳۴ .

۴) اصول و مبانی مدیریت اسلامی – ص ۵۵ .

۵) غرر الحکم و درر الکلم آمدی – ص ۵۵ .

۶) سوره آل عمران – آیه ۱۵۹ .

۷) تفسیر درّالمنشور – ج ۲ – ص ۹۰ .

۸) نهج البلاغه – حکمت ۱۶۱ .

۹) نهج البلاغه عبده – ج ۱ – ص ۹۳ .

۱۰) اصول و مبانی مدیریت اسلامی – ص ۸۹ .

۱۱) غرر الحکم و درر الکلم آمدی – ص ۱۲۱ .

۱۲) نهج البلاغه – نامه ۳۸ 

 منبع :  مدیرستان