پیام های امیر(ع)

آزمایش الهی

« أَحَسِبَ النَّاسُ أَن يُتْرَكُوا أَن يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ * وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ »

( سوره عنکبوت ، 2و 3  )

آیا مردم پنداشتند تا گفتند ایمان آورده ایم رها می شوند و آزموده نمی شوند . و به تحقیق ما آنان را که قبل از ایشان بودند آزمودیم ، تا بشناسد خدا آنان را که راست گفتند و آنان را که دروغ گفتند.

آیات فوق پس از اشاره به یکی از مهم ترین مسائل زندگی بشر که مسأله شداید و فشارها و آزمون های الهی است ، به ذکر این حقیقت می پردازد که امتحان الهی یک سنت همیشگی و جاودانی خدا است که فقط مخصوص مسلمانان نیست ، بلکه سنتی است که در تمام امت های پیشین نیز جاری بوده است ، از این رو آمده است :

آن ها را نیز در کوره های سخت امتحان افکندیم ؛ آن ها نیز همچون شما در فشار دشمنان بی رحم و جاهل و بی خبر و متعصب و لجوج قرار داشتند . تا بدین وسیله خداوند بداند چه کسانی راست می گویند و چه کسانی دروغ گویند؛

چرا که در مقام ادعا هر کسی می تواند خود را برترین مؤمن ، بالاترین مجاهد و فداکارترین انسان معرفی کند ، لیکن در مقام آزمون است که صحت سُقم این ادعا باید روشن شود و علم خداوند درباره مردم عملاً در خارج پیاده شود و تحقق عینی یابد و هر کس آنچه را که در درون دارد بیرون ریزد ، تا ثواب و جزا و کیفر مفهوم داشته باشد.

امتحان الهی نه به معنای به کار بردن میزان و مقیاس برای کشف مجهولی است؛ که در مورد خداوند صحیح نمی باشد ، بلکه به معنای از قوه به فعل در آوردن و تکمیل می باشد. یعنی خداوند به وسیله بلایا و شداید امتحان می کند تا هر کس به کمالی که لایق آن است برسد ، خداوند امتحان نمی کند که وزن واقعی و حدود درجه معنوی و اندازه شخصیت کسی معلوم شود ، امتحان می کند ؛ یعنی ، در معرض بلایاو شداید قرار می دهد که بر وزن ودرجه معنوی و حد شخصیت آن بنده افزوده شود. امتحان نمی کند که بهشتی واقعی و جهنمی واقعی معلوم شود ، امتحان می کند و مشکلات و شداید به وجود می آورد که آن که می خواهد به بهشت برود در خلال همین شداید خود را شایسته و لایق بهشت کند و آن که لایق نیست سر جای خود بماند.

لذا از این منظر شداید و سختی ها تحفه ای الهی است که خداوند آن را متوجه کسانی می کند که مورد لطف و رحمت خاصه اش هستند ؛ چرا که به حکم قانون و ناموس خلقت ، بسیاری از کمالات است که جز در مواجهه با سختی ها و شداید ، جز در نتیجه تصادم ها و اصطکاک های سخت ، جز در میدان مبارزه و پنجه نرم کردن با حوادث ، جز در روبه رو شدن با بلایا و مصائب حاصل نمی شود.

در اخبار و روایات اسلامی ، همانند قرآن کریم ، فتنه بیشتر در مفهوم آزمایش و آشوب به کار رفته است ، از دیدگاه اسلامی و امامان معصوم (ع) برای هر موجودی در عالم وجود ، آزمونی است و برای انسان که برترین مخلوقات است آزمونی دشوار تر ؛ هنگامی که فتنه به سوی مردم رو می آورد ، خالص ها را از ناخالصی ها جدا می کند و تمایز میان صف ها و دل هاست ، و آن گاه که در شمایل آشوب و غوغا نمایان می شود ، آثاری بس منفی بر جای می گذارد و دگرگون سازنده خوی ها و عقاید است که برای حیات اجتماعی انسان به ویژه جامعه دین داران ، خطرناک است . لذا با توصیه به حفظ حضور اجتماعی و روحیه خودباوری ، مومنان را از افتادن به گرداب فتنه ها و رویارویی بدون اندیشه با آن برحذر می دارند.

حضرت علی (ع) می فرماید :

هرگز مبادا کسی از شما در مقام دعا بگوید : خدایا از فتنه به تو پناه می برم ؛ زیرا کسی نیست که در فتنه ای نباشد ، لکن آن که می خواهد به خدا پناه برد ، از آزمایش های گمراه کننده پناه ببرد ، همانا خدای سبحان می فرماید : « بدانید که اموال و فرزندان شما فتنه شمایند» . معنی این آیه این است که خدا انسان ها را با اموال و فرزندانشان می آزماید ، تا آن کسی که از روزی خود ناخشنود ، و آن کسی که خرسند است ، شناخته شوند ، گرچه خداوند به احوالاتشان از خودشان آگاه تر است ، تا کرداری را که استحقاق پاداش و کیفر دارد آشکار نماید.

نهج البلاغه ، حکمت ها