تئوری مدیریت از دیدگاه امام علی(ع) - قسمت ششم و پایانی
تئوری مدیریت از دیدگاه امام علی (ع)
( قسمت ششم و پایانی )
فائزه عظیم زاده اردبیلی
فصل چهارم:
تئوری سیستم و مناسبات انسانی در مدیریت اسلامی
1- وحدت بزرگ ترین اصل در مناسبات اسلامی - انسانی
با توجه به اهمیت موضوع مناسبات انسانی در اسلام، نیروها، اشیا و افراد باید از رویارویی های کاهنده و مخرب بپرهیزند و راهی به سوی وحدت، همفکری همسویی و یگانگی طی نمایند; بدیهی است که برای یافتن این وحدت در مناسبات اسلامی باید به مصداق «تعرف الاشیاء باضدادها» مراجعه کرد . در زمینه پیوندها و مناسبات راهی جز رو کردن به قانون جهان شمول حرکت به سوی «الله » نیست و باید هماهنگ با جهان، کلیه ارتباطات را با (الله) برقرار کرد . «لااله الاالله » رمز وحدت و اصل اجتناب ناپذیر در مناسبات انسانی است . آنچه ما از توحید نظری و عملی می گوییم چیزی جز جایگزین کردن روابط توحیدی به جای انحا و انواع مناسبات غیر توحیدی نیست . (114)
2- نگاهی گذرا بر مناسبات انسانی در مدیریت های غربی - شرقی
با بررسی و مطالعه درباره شیوه های عملکرد مدیران و حکام در سراسر جهان به این نتیجه می رسیم که مدیران موفق که ایده توحیدی دارند و از باورهای دینی تبعیت می کنند، در اعمال و رفتارشان نیز آن را به کار می گیرند . کسانی که از تئوری «اومانیسم » (انسان محوری) در اجرای قوانین بهره می گیرند، به مسائلی همچون «سازمان گرایی » ، «اجبار و تحکم » ، «افزون خواهی » مبتلا می شوند که از آفات عمده مدیریت است .
در خطوط اصلی اجرایی مدیریت امروز که بر اساس تفکر «ماکیاولی » «تیلوریسم » «ماکس وبر» است، سلطه طلبی و برتری جویی یک امر عادی و ذاتی است; بنابراین طبیعی است که انسان برای رفع عطش برتری جویی خود اقدام کند تا با سلطه و توانایی بتواند به ایده آل خود برسد . (115)
بنا بر عقیده ماکیاولی تنها با تقوا، انسانیت و عفت نمی توان به موفقیت و کامیابی رسید . در رد این نظریه باید به این آیه قرآن اشاره کنیم که این گونه افراد همواره امور خود را «اصلاح » مفاسد جامعه می دانند:
و اذا قیل لهم لا تفسدوا فی الارض قالوا انما نحن مصلحون . الا انهم هم المفسدون و لکن لا یشعرون; «هرگاه به آن ها گفته می شود در روی زمین فساد نکنید می گویند این است و جز این نیست که ما همان اصلاحگرانیم . بدانید که آن ها همان مفسدان هستند و لیکن شعور ندارند .» (116)
طبق نظر تیلور باید افرادی را یافت که دارای قدرت جهانی بسیار و رشد فکری اندک باشند; در واقع با زور بازوی خود و با اطاعت کورکورانه بتوانند حاصل کار را افزایش دهند . از نظر ما انسان، ماشین نیست; بلکه خالق همه ماشین ها و مسلط بر آن ها می تواند باشد . (117)
تیلوریست ها افراد انسان را همچون «گوریل های هوشیار» مورد ملاحظه قرار می دهند; اما از نظر اسلام، انسان، ماشین نیست ، بلکه خالق آن است; او «خلیفة الله » و اشرف مخلوقات است و در مقام «لقدکرمنا بنی آدم . . . و فی احسن تقویم » قرار دارد .
3- تئوری عشق و محبت در مناسبات انسانی و مدیریت اسلامی
انسان موجودی اجتماعی است و اجتماع نیز همچون شبکه ای درهم تنیده از روابط انسانی است . آنچه در ارتباط بین انسان ها حرف اول را می زند محبت و عشق است . ماهیت ارتباط آدمیان در سطح نیازهای جسمانی باقی نمی ماند; بلکه فراتر از آن به گستره محبت و عشق می رسد . این تکامل در ماهیت ارتباطات تا بدانجاست که اراده آدمی، حرکت او به سوی هدف و انجام کار از نوع علاقه و محبتی است که بدان موضوع دارد . این واقعیتی انکارناپذیر است که اگر انسان به امری دلبستگی داشته باشد، بی شک تلاشی پیگیر در جهت رسیدن به آن خواهد کرد . محبت در ایدئولوژی ها و فرهنگ های مختلف، معانی خاصی دارد . طبیعی است که ماهیت ارتباطات در فرهنگ دینی رابطه ای زایشی با ارزش های برخاسته از پذیرش قادر مطلق برای هستی دارد . ارزش های متعالی، تعیین کننده نوع ارتباطات هستند; در همین زمینه رابطه انسان با خدا نیز از مقوله محبت و عشق است، تعریف می شود: «یحبهم و یحبونه » (118).
تا آنجا که شرط وصول به لقاءالله این است که آدمی علاقه و محبت خود را خاص خداوند کند و به غیر خدا عشقی نورزد و آرامش ظاهری و باطنی انسان در گرو علاقه تام او به خداوند باشد . (119) از طرفی اراده برخاسته از محبت است . همان گونه که اگر کراهت و انزجار نباشد، ترک و پرهیز نیست، اراده ای که در طول اراده خداوند باشد، در جهت انجام تکالیف می تواند انسان را به فلاح و رستگاری برساند .
در جواب این پرسش که علی علیه السلام چگونه خدا را شناخت که دوست خدا شد و سپس در راهش سرسپرد و همه کارهایش عبادت خدا بود و اگر می خواهیم بدانیم چگونه وی هم در سجاده زهد، حق را می جست «وفزت و رب الکعبه » گفت باید اذعان کنیم که او در اثر توحید افعالی هرگز چیزی را بد نمی دید . (120)
حب به مطلق حب به اجرای امر مطلق اراده در جهت اجرا عمل به تکلیف رسیدن به کمال
الگوی عمل منبعث از عشق و محبت (121)
حضرت امیر علیه السلام در مورد رسیدگی مسؤول به وضع افراد سازمانش می فرماید: از حال آنان جویا باشد، آنچنان که پدر و مادر از فرزندانشان تفقد می کنند .
باید بدانیم که خوش رفتاری و محبت عامل جذب دیگران است; البته این محبت و خوش رفتاری باید ظهور و بروز بیرونی هم داشته باشد . یک مدیر و مسؤول وقتی مورد اعتماد کارکنان قرار می گیرد و آن ها او را ملجا و حامی خود می داند که محبت و خیرخواهی او را باور کرده باشند . محبت و احسان به دیگران اقتضا می کند که مسؤول در اختیار افراد باشد تا بتوانند با او ارتباط برقرار کنند:
من تالف الناس احبوه (122);
«هرکس با مردم انس و الفت داشته باشد، دوستش می دارند .»
در الگوی ارائه شده، زمانی رابطه تعاملی بین محبت و معرفت در نیل به کمال وجود دارد که برگرفته از ایمان و تقوی باشد . اگر انسان به حلقه محاسبه و مراقبه در این الگو توجه کند، می تواند مسیر خود را در یک ساختار مدیریت اسلامی بیابد . (123)
الگوی تعاملی رفتارهای برخاسته از محبت و معرفت
معرفت نیز از مقوله محبت است . اگر مدیر خود را متصل به دریای حق می داند، باید در مقام عمل زیردستان خود را به عنوان تجلی حق بنگرد; ابتدا با اهرم جذب و محبت اعمال مدیریت کندو سپس بر قلوب آنان حکومت کند; زیرا عشق و محبت قبل از قوانین حاکم بر روابط انسانی و در واقع ضامن اجرای قوانین هستند . تنها ارتباطاتی که با محبت آمیخته و برای سودرسانی به دیگران باشد، می تواند به بالاترین سطح اثربخشی دست یابد . ارتباطات مبتنی بر محبت به طور طبیعی رفتار محبت آمیز را به گیرنده پیام و مجریان قانون القا کرده رفتاری محبت آمیز در او ایجاد می کند که ارزشی الهی دارد .
خلل پذیر بود هر بنا که می بینی
به جز بنای محبت که خالی از خلل است
(سعدی)
سخن آخر این که مبنا و پایه مدیریت دینی و اسلامی مبتنی بر آمیختگی معرفت و محبت است; به یقین مدیری لایق و تواناست که بتواند با رسوخ در قلب کارکنان خود آن ها را به تلاش و کوشش پیگیر وادار نماید; زیرا محبت و ایجاد علاقه در انسان ها از ارکان حیات طبیعی جوامع انسانی است و می تواند به عنوان یکی از عوامل افزایش دهنده کیفی در سطح یک سازمان و اداره باشد . با ایجاد عشق و باورهای قلبی، انسان با تمام وجودش به کار دل می بندد و در راه رسیدن به اهداف تلاش می کند . در واقع باید گفت روح حاکم بر سازمان و مجموعه قوانین، عشق و محبت و باورهای قلبی است که هدایتگر و ضامن اجرای قوانین است .
خلاصه کلام:
مقاله با بررسی جایگاه علم مدیریت و نظریه ها و مکاتب کلاسیک، نئوکلاسیک، نوین و اسلامی، گامی در تطبیق رویه ها و دیدگاه ها برداشت تا به اثبات برساند که تئوری مدیریت از دیدگاه امام علی علیه السلام مبتنی بر اهداف و مبانی و عناصری است که حول محور برنامه ریزی، سازمان دهی، تصمیم گیری، هماهنگی، تفویض اختیار، کنترل و نظارت می چرخد . یقینا مدیرانی موفق هستند که علاوه بر ارکان فوق به مهارت ها و توانایی هایی دست یازند که عوامل پیش برنده مدیریت هستند; نظم، دقت، تواضع، وقار و هیبت، و از همه مهم تر محبت و عشق از اصلی ترین لوازم و عوامل در مناسبات انسانی و اسلامی است . و باید گفت: تئوری حضرت امیر علیه السلام مبتنی بر مدیریتی حاکی از عشق و محبت به ذات اقدس الله است که همین محبت را نثار همه انسان هایی می کند که خود والی، زمامدار و مدیر آن هاست .
59% ملاقات های برنامه ریزی شده
10% ملاقات های برنامه ریزی نشده
3% بازدید
22% کارهای جاری
6% پاسخ به تلفن
...................................
منابع مقاله:
- آیین کشورداری از دیدگاه امام علی علیه السلام: آیت الله فاضل لنکرانی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1379، چاپ هفتم
- اصول مدیریت: دکتر علی رضائیان، تهران، انتشارات سمت، 1374، چاپ ششم
- اصول مدیریت و رفتار سازمانی: دکتر منوچهر حاضر و دکتر امیر عابدینی راد، تهران، ناشر مؤلف، 1375، چاپ اول
- اقرب الموارد فی نصح العربیه: سعید الخوری الشرطونی، قم، مکتبة آیت الله العظمی مرعشی، 1403 ه . ق
- امامت و رهبری: استاد شهید مرتضی مطهری، تهران، صدرا، 1369، چاپ یازدهم
- بحار الانوار: علامه محمدباقر مجلسی، بیروت، موسسة الوفاء، 1965 م
- تئوریهای مدیریت: دکتر کمال پرهیزگار، تهران، اشراقی، 1357، چاپ سوم
- تحلیلی از مدیریت اسلامی: غلامرضا اشرف سمنانی، تهران، بعثت، 1364، چاپ اول
- تصمیم گیری و تحقیق عملیات در مدیریت: دکتر محمد جواد اصغرپور، تهران، دانشگاه تهران، 1365، چاپ سوم
- تفسیر المیزان: علامه سید محمد حسین طباطبایی، تهران، بنیاد علمی فرهنگی علامه طباطبایی، 1363
- تفسیر موضوعی قرآن مجید: آیت الله عبدالله جوادی آملی، تهران، مرکز فرهنگی رجاء، 1365
- حکمت نظری و عملی در نهج البلاغه: عبدالله جوادی آملی، قم، نشر اسراء ، 1376، چاپ اول
- الحیاة: محمدرضا، محمد و علی الحکیمی، طهران، نشر الثقافة الاسلامیه، 1370، چاپ ششم
- دانش مدیریت امروز دستنامه مدیران: دکتر عبدالرضا رضائی نژاد، تهران، مؤسسه رساء، 1375، چاپ اول
- الدر المنثور فی تفسیر بالماثور: جلال الدین سیوطی، قم، کتابخانه آیت الله نجفی مرعشی، 1404 ه . ق
- دیباچه ای بر مدیریت اسلامی: عبدالمجید رشیدپور، تهران، موسسه دینی و دانش، 1365
- راه علی علیه السلام: آیت الله سید رضا صدر، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1377، چاپ دوم
- رهبری در اسلام: آیت الله محمد محمدی ری شهری، قم، دار الحدیث، 1376، چاپ دوم
- سازمان و مدیریت سیستم و رفتار سازمانی: دکتر علی محمد اقتداری، تهران، مولوی، 1372، چاپ ششم
- سیره سیاسی امام علی علیه السلام: سید احمد خاتمی، تهران، نشر مطهر، 1379
- سیری کوتاه در مدیریت اسلامی: حجة الاسلام سید محمود سیاهپوش، تهران، نشر دفتر مرکزی جهاد، 1364
- شرح فارسی غرر الحکم و دررالکلم: جمال الدین محمد خوانساری، تهران
- غرر الحکم و دررالکلم: آوری، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، 1945
- مثنوی معنوی: مولانا جلال الدین بلخی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1371
- مجمع البحرین: شیخ فخرالدین طریحی، بیروت، مکتبة الهلال، 1989م
- مدیریت اسلامی: دکتر سید علی اکبر افجه ای، نشر ساجد، تهران، 1377، چاپ چهارم
- مدیریت اسلامی: محمد حسن نبوی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1375، چاپ دوم
- مدیریت علمی مکتبی از دیدگاه اسلام: عباسعلی اختری، تهران، مرکز چاپ سازمان تبلیغات، 1369
- مدیریت عمومی: سید مهدی الوانی، تهران، نشر نی
- مدیریت منابع انسانی: دکتر ناصر میرسپاسی، ناشر مؤلف، تهران، 1368، چاپ هشتم
- مدیریت و روابط عمومی: دکتر لطفی، تهران
- مدیریت و فرماندهی در اسلام: آیت الله مکارم شیرازی، قم، هدف، 1370، چاپ هشتم
- مصنف ابن شیبه: ابن ابی شیبه، بیروت، دار العلم الکتب
- مناسبات انسانی در مدیریت اسلامی: سید محمود سیاهپوش، قم، جامعه مدرسین، 1401 ه . ق
- میزان الحکمه: محمد محمدی ری شهری، قم، دفتر تبلیغات اسلامی
- نظام مشارکت زیربنای مدیریت اسلامی: فریور باتمانقلیچ، تهران، جمهوری اسلامی، 1375، ج اول و دوم
- نگرشی بر مدیریت اسلامی: سید رضا تقوی دامغانی، تهران، شرکت چاپ تبلیغات اسلامی، 1377، چاپ دهم
- نهج البلاغه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام: ترجمه محمد دشتی، قم، نشر مشرقین، 1379، چاپ ششم
- نهج البلاغه خطبه ها و سخنان کوتاه امیرالمؤمنین علیه السلام: سید علینقی فیض الاسلام، موسسه انتشارات فقیه، تهران، 1379، چاپ پنجم
- وسائل الشیعه: شیخ حر عاملی لبنانی، قم، موسسه آل البیت، 1409 ه . ق
- Metcalf andviwick, Dynamic Adninistrain: The collected papers of mary parker falett (New York; 1940) p.p 295.307.
- Thompson; Organization in action; 1967.
- Daniel katz and Robert L.kahn; The social psychogy of organization 1967.
- Gulick andvrwick(ed). papers on the science of Administration, New York, 1937
- Richard John son and others the theory and mangement of systems 3 th(ed), New York, 1979.
- Henry Mintzbery: The mangers job: Foxlklor and fact, Harvard Business Review, 1975.
- Jeseph. A. Litter: organization, New York, 1969.
پی نوشت ها:
1) اقرب الموارد، ذیل ماده دور
2) مدیریت و روابط عمومی، دکتر لطفی، ص 10
3) نازعات، 5
4) مجمع البحرین، الطریحی، ج 3، ص 298، ذیل کلمه دبر
5) تصمیم گیری و تحقیق عملیات در مدیریت، دکتر اصغرپور، ص 1
6. Rationality
7. James d. Thompson (1967)
8) جهت مطالعه بیشتر بنگرید به:
Thompson; organization in action 1967 p.97
9. Uncertainty
10. Joan Wood Ward (1968)
11. Prof. T. Duncan
12) جهت مطالعه بیشتر بنگرید به:
From F. Luthans (1969), Jeseph. A. Litlerer, organization (1969); pp. 449-453.
13) در همین مقاله به صفات و وظایف مدیران اشاره شده است .
14) اصول مدیریت، دکتر رضائیان، ص 6
15) نهج البلاغه، نامه 5 خطاب به اشعث بن قیس فرماندار امام در آذربایجان
16) المیزان، ج 16، ص 370
17) نگرشی بر مدیریت اسلامی، تقوی دامغانی، ص 37- 40
18) بنگرید به: نهج البلاغه، نامه 53 خطاب به مالک اشتر نخعی
19) نهج البلاغه، فیض الاسلام، نامه 5 3
20) مدیریت فرماندهی در اسلام، آیت الله مکارم شیرازی، ص 20- 21
21) الحیاة، حکیمی، ج 2، ص 365
22) نهج البلاغه، خطبه 1
23. Leader ship
24) جهت مطالعه بیشتر بنگرید به: مدیریت اسلامی، دکتر افجه ای، ص 30- 33
25) امامت و رهبری، شهید مطهری، ص 28
26) زمر، 22
27) مصنف ابن ابی شیبه، ج 7، ص 107 ; درالمنثور، ج 1، ص 548
28) جهت مطالعه بیشتر بنگرید به: رهبری در اسلام، محمدی ری شهری، ص 206- 208; دیباچه ای بر مدیریت اسلامی، مجید رشیدپور، ص 94
29. Scientific Management
30. Frederick w. Taylor
31) دانش مدیریت امروز، دکتر رضایی نژاد، ص 18- 20
32. Henry Fayol
33. Urwick
34. Guleick
35. Posdvrob : (plannig, organizing, staffing, Directing, Coordinaling, Reporting and Budgeting
36. Max weber
37. Bureaucracy
38) دانش مدیریت امروز، دکتر رضایی نژاد، ص 26- 28
39. Behavioral Approach
40. Elton Mayo
41. Hawthorne
42. Western Electric
43) دانش امروز مدیریت، دستنامه مدیران، دکتر رضایی نژاد، ص 30- 32
44. System Approach
45) اصول مدیریت، دکتر رضائیان، ص 16
46. Contingency Approach
47. Richard A Johnson and others The Theory and mangement of systems 3th.ed (New York: Mcgrow - Hill 1979, p.19
48. Henry Mintzberg, The mangers job: Folklor andFact, Harvard Business Review pp. 49-667,1975
49) بنگرید به: مدیریت اسلامی، دکتر افجه ای، ص 15- 22
50) مدیریت و فرماندهی در اسلام، آیت الله مکارم شیرازی، ص 25
51) حمد: ستایش در مقابل صفات و افعال نیک اختیاری است .
52) غرر الحکم و درر الکلم، ج 2، ص 77
53) نظام مشارکت زیربنای مدیریت اسلامی، باتمانقلیچ، ج 1، ص 224
54. Planinig
55) مدیریت منابع انسانی، میرسپاسی، ص 19
56) مدیریت اسلامی، دکتر افجه ای، ص 150- 151
57) نظام مشارکت زیربنای مدیریت اسلامی، ج 1، ص 278
58) میزان الحکمه، ج 2، ص 551
59) مدیریت اسلامی، نبوی، ص 40
60) بحارالانوار، ج 68، ص 338
61) میزان الحکمه، ج 2، ص 551
62) همان منبع
63) همان منبع
64) مدیریت عمومی، الوانی، ص 26
65) تئوریهای مدیریت، کمال پرهیزکار، ص 15; سازمان و مدیریت، دکتر اقتداری، ص 104
66) اصول مدیریت و رفتار سازمانی، منوچهر حاضر و امیر عابدینی راد، ص 350
67) مدیریت اسلامی، نبوی، ص 79- 80
68) سیری کوتاه در مدیریت اسلامی، حجة الاسلام سیاهپوش، ص 111; نیز بنگرید به: نهج البلاغه، ج 5، نامه 53
69) میزان الحکمه، ج 8، ص 393
70. Operations
71. Gulick and Urwick(ed)Papers on the science of Administration (New York: Institute of public Administration, 1937. p.4)
72) نهج البلاغه، فیض الاسلام، نامه 53، ص 1003 ; نیز بنگرید به: آیین کشورداری از دیدگاه امام علی (ع)، آیت الله فاضل لنگرانی، ص 136- 137
73) همان منبع، ص 1016، نیز بنگرید به: مدیریت علمی مکتبی، عباسعلی اختری، ص 226- 228
74) نهج البلاغه، نامه 31
75) نگرشی بر مدیریت اسلامی، سید رضا تقوی، ص 91- 94
Metcalf and urwick, Dynamic Administrain: The collected papers of Maryparker Follett. (New York: Harper and Brothers 1940, p.p 295,307
77) غرر الحکم و درر الکلم، ص 55
78) همان منبع
79) همان منبع، ص 474
80. Daniel Katz and Robent L. Kahn; The Social psychology of organization 1976,p.191
81) همان بازده عمل می باشد .
82) اصول مدیریت، دکتر علی رضائیان، ص 57
83) مدیریت عمومی، سید مهدی الوانی، ص 178; مدیریت اسلامی، محمدحسن نبوی، ص 256
84) غرر الحکم و دررالکلم، ص 481
85) میزان الحکمة، ج 4، ص 34
86) همان منبع، ص 36
87) اصول مدیریت و رفتار سازمانی، دکتر حاضر، ص 192- 198
88) نهج البلاغه، خطبه 153
89) مثنوی مولوی، دفتر ششم، ص 565
90) بحار الانوار، ج 78، ص 25
91) مجادله، 10
92) نهج البلاغه، خطبه 152، ص 1165
93) بنگرید به: رساله حقوق امام سجاد (ع)
94) غرر الحکم و درر الکلم، ص 56
95) جهت مطالعه بیشتر بنگرید به: نهج البلاغه، نامه 53 ; سیری کوتاه در مدیریت اسلامی، حجة الاسلام سیاهپوش، گفتار 8، ص 95- 108
96) غرر الحکم و دررالکلم، ص 479
97) بحار الانوار، ج 68، ص 341
98) الحیاة، ج 1، ص 341
99) یونس، 62
100) نهج البلاغه، نامه 53، ص 1011; نیز بنگرید به: تحلیلی از مدیریت اسلامی، غلامرضا اشرف سمنانی، ص 163
101) نهج البلاغه، نامه 53
102) همان منبع، حکمت 177
103) نهج البلاغه، خطبه 172، ص 558
104) شرح غرر الحکم و دررالکلم، خوانساری، ج 5، ص 349، ح 8692 ; نیز بنگرید به: سیره سیاسی امام علی (ع)، سید احمد خاتمی، ص 132- 138
105) منافقون، 8
106) نهج البلاغه، محمد دشتی، نامه 45، ص 553
107) بنگرید به: نهج البلاغه، خطبه 200
108) شعرا، 214
109) بحار الانوار، ج 78، ص 80
110) همان منبع، ج 75، ص 119
111) نهج البلاغه، خطبه 193
112) نهج البلاغه، محمد دشتی، نامه 53، ص 558
113) راه علی، آیت الله صدر، ص 53
114) جهت مطالعه بیشتر بنگرید به: مناسبات انسانی در مدیریت اسلامی، سید محمد سیاهپوش، ص 61- 63
115) از جمله عقاید ماکیاولی است; وی دیپلمات ایتالیایی بود و اعتقاد به تلفیق سه عنصر شوم «زر» ، «زور» «تزویر» در سلطه طلبی داشت .
116) بقره، 11
117) برگرفته از مناسبات انسانی، سید محمود سیاهپوش
118) مائده، 54 ; جهت مطالعه بیشتر بنگرید به: شریان حیات مدیریت، دکتر رضائیان به نقل از چهارمین سمینار بین المللی مدیریت دولتی از دیدگاه اسلامی، ص 2
119) تفسیر موضوعی قرآن، آیت الله جوادی آملی، ج 1، ص 337
120) حکمت نظری و عملی در نهج البلاغه، آیت الله جوادی آملی، ص 157
121) حیات مدیریت، دکتر رضائیان، ص 2
122) غرر الحکم، ج 2، ص 622 ; جهت مطالعه بیشتر بنگرید به: مدیریت علمی مکتبی، اختری، ص 172- 176
123) شریان حیات مدیریت، دکتر رضائیان، ص 3- 8
منبع : حوزه
صدف کعبه لب گشود و اسوه یگانه ، دردانه جاودانه و حقیقت ولایت را به جهان هستی تقدیم کرد .