رهبری در نهج البلاغه

« بخش هفتم و پایانی » 

مژگان امیریان زاده

مهدی محمدی

 

▪ فرادستان:

عنصر دیگرمحیط رهبری. شخصیت رهبری، رئیس فرد است. هركس نوعی رئیس دارد. با این كه اغلب مدیران نسبت به سرپرستی زیردستـــان توجه قابل ملاحظه ای معطوف می كنند، ولی برخی نسبت به زیردست بودن خود توجه كافی ندارند . با این حال، برآوردن انتظارات مافوق غالباً عامل مهمی است كه بر رفتار رهبر تاثیر می گذارد. برای یك مدیر دانستن انتظارات مافوق مخصوصاً اگر خواهان ترقی و پیشرفت درسازمان باشد، اهمیت دارد. اگر وی تمایل به ارتقا داشته باشد، ممكن است به جای تبعیت از گروه همكاران از آداب و رسوم گروهی كه مایل به پیوستن به آن است، پیروی كند. درنتیجه برای او انتظارات مافوق ها از انتظارات همكاران یا زیردستان كه با آن ها كنش و واكنش متقـابل دارد، مهم تر است (علاقه بند، ۱۳۷۰، ص ۱۱۴).
 در قرآن كریم سوره بقره آیه ۲۵۷ آمده است كه:

الله ولی الذین آمنوا یخرجهم من الظلمات الی النور و الذین كفروا اولیاؤهم الطاغوت یخرجونهم من النور الی الظلمات اولئك اصحاب النار هم فیها خالدون


نكته مهم در این آیه مسئله« اولیاؤهم الطاغوت و الله ولی الـــذین آمنوا» است. ایمان آورندگان فقط یك مافوق و یك ولی دارند و آن خداست كه مقدمات خروج آن ها را از ظلمات به نور فراهم می سازد. بنابراین، عامل تاثیرگذار در وجود است؛ درحالی كه كسانی كه طاغوت را برگزیدند، بیش از یك ولی دارند و نابر نیاز خود و متناسب با نیتش به یكی از این مافوق ها رجوع می كند.
 تعبیر لامؤثر فی الوجود الا الله (هیچ تاثیركننده ای در عالم وجود، جز الله نیست) درمورد بزرگان ایمان آورنده به خداوند متعال صدق می كند.
 اما به طوركلی رهبر نسبت به مافوق خود بایستی صفات و ویژگی های زیر را دارا باشد:
۱) حیـــــا نسبت به مافوق.

۲) احترام صمیمیت آفرین.

۳) نگاه بدكار مافوق به صورت نقادانه.

۴) عمل طبق مقررات و قوانین.

۵) پیشنهاد.
 البته درهر یك از موارد زیر بایستی از افراط و تفریط جلوگیری كرد و بر حذر بود.


 افراط و تفریط در حیا،  نسبت به مافوق:

 افراطش این است كه حیا مانع از این شود كه انسان نسبت به مافوقش انتقاد بكند، اما حد تفریط در حیا، بی حیایی است كه رهبر نسبت به مافوقش مرتكب شود.
 افراط و تفریط در احترام به مافوق: چیزهای مثبتی را نسبت به مافوق یافتن در حضور یا غیابش احترام درحد افراط است، یك وقت هم انسان تمام كارهای مثبت مافوقش را منفی جلوه می دهد، این تفریط است.

دراین رابطه امیرالمؤمنین (ع) درنهج البلاغه می فرماید:
 ۱ - ثناگویی بیش از استحقاق تملق است؛
 ۲ - اما اگر از آن چیزی كه مافوق مستحق است كمتر بگــــویی، تقصیر كند. (حكمت ۳۴۷ نهج البلاغه)

 

افراط و تفریط در انتقاد،  نسبت به مافوق:

حد افراط انتقاد آن است كه انسان دائماً به دنبال عیب بگردد، هیچ توجه نكند این چیزی را كه نسبت به مافوق ایراد می گیرد. آیا غیر از این ممكن بوده است، یا نه.
اگر انتقاد به تفریط هم كشیده شود، اسباب فساد فراهم می گردد.

 

افراط و تفریط نسبت به مقررات:

اگر آنقدر روی دستورالعمل ها وسواس  داشته باشیم كه به جای قانونی عمل كردن چند درجه بالاتر از قانون عمل كنیم ،این افراط است. تفریط هم این است كه آیا مقررات و قوانین را رعایت نكنیم یا سست برخورد كنیم.


 افراط و تفریط در پیشنهاد، نسبت به مافوق:

 افراط در این بعد یعنی گاهی بعضی واقعاً آنقدر پیشنهاد دادن برایشان آسان است كه تصور می كنند ذهن خلاقی دارند كه هیچ نیازی به دقت ندارند و قطعاً افراط در پیشنهاد سبب كم ارزش شدن پیشنهاد و سردی پیشنهاد دهنده می شود. تفریط در پیشنهاد این است كه فرد بگوید به من چه مربوط است، من وظیفه مشخصی دارم و آن را انجام می دهم.


زمانی كه پافشاری مردم برای پذیرش زمامداری امیرالمؤمنین (ع) شدت گرفت ایشان فرمودند : 

 بدانید كه اگر من درخواستتان را پذیــرفتم، شما را بدان سویی می برم كه خود می دانم و در این راه نه گفتار گوینده ای را گوش می كنم و نه از سرزنش كسی بیم دارم. اگر دست از من بردارید، همچون یكی از خودتان هستم، و چه بسا در برابر كسی كه جهت سرپرستی خود برمی گزینند، از همه شما شنواتر و فرمانبردارتر نیز باشم و من وزیر و مشاورتان باشم، بهتر از آن است كه امیرتان. (نهج البلاغه كلام ۹۲)
در حقیقت امیرالمؤمنین علی (ع) با این جمله خود وظیفه مردم عادی، كارگزاران و عمال را نسبت به مافوق خویش بیان می كند.
ایشان در نامه شماره ۵ خطاب به اشعث پسر قیس عامل آذربایجان می فرماید:

  كاری كه به عهده توست نان خورش تو نیست ،بلكه بر گردنت امانتی است.
در اینجا امام اشاره كرده است كه عامل باید نسبت به امانتی كه از طرف رهبر به او واگذار شده است، امین بوده و محافظ آن باشد.
و همچنین در نامه شماره ۲۰ خطاب به زیادبن ابیه كه در مال مسلمانان خیانت كرده بود، وظیفه او را نسبت به خود بیان كرده است:...
اگر مرا خبر رسد كه تو اندك یا بسیار خیانت كرده ای، چندان بر تو سخت گیرم كه اندك مال مانی و درمانده به هزینه عیال و خوار و پریشان حال.


● نتیجه گیری
با نگاهی كلی به دیدگاه امام علی (ع) و دانشمندان غربی مدیریت به تعاریف ویژگی ها و مهارت های رهبری در رفتار با زیردستان و فرادستان چند نكته مشخص می گردد:


۱ - گرچه در تعاریف رهبری از دیدگاه امام علی (ع) و دانشمندان مدیریت به طور مستقیم و غیرمستقیم به تاثیر و نفوذ رهبری اشاره شده است، اما نكته بسیار مهم ذات رهبری و مدیریت بر مردم از دیدگاه های هركدام از دو گروه است. نفوذ و تاثیر مدیر و رهبر بر مردم از دیدگاه دانشمندان مدیریتی در ابتدا و به طور اولی رسیدن به اهداف سازمان است كه اكثر اوقات این اهداف سازمانی گروه خاصی را دربرمی گیرد. درحالی كه امام علی (ع) رهبری را امتیاز و منتی برای مردم می داند و مسئولیتی سنگین برای رهبر. بنابراین، پذیرش رهبری در دیدگاه امام تنها منحصر به پذیرش حكومت بر مردم نیست، بلكه پذیرش مسئولیت كمك به مردم، احقاق حق، برقراری عدالت و گرفتن حق مظلوم از ظالم است. بنابراین امام در پذیرش زمامــداری خود آن را واجب بر خود می داند، نه از آن جهت كه توسط پیامبر (ص) در غدیرخم به این سمت انتخاب شده، بلكه به دلیل عهد و پیمان خداوند با دانشمندان آگاه و ربانی.


۲ - در دیدگاه ویژگی های رهبری، دانشمندان مدیریتی سیر تاریخی را از ابتدا تا زمان معاصر طی كرده اند تا به مرحله ویژگی های اقتضایی دست یافته اند. درحالی كه امام در خطبه ها و نامه های خود به طور مشخص و جامعی تمامی ابعاد بررسی شده در طول ۵۰ سال مطالعات مدیریتی را ذكـــر كرده است و این از متن خطبه ها و نامه ها مشخص است كه با توجه به ذكر خصوصیاتی مطلق و خاص برای رهبر، در موقعیت های مختلف فرمان های مختلف را به عوامل و زمامداران خود ابلاغ كرده است.

 

منابع و مأخذ

 

1- اخلاق كارگزاران (۱۳۷۷)، سازمان امور اداری و استخدامی كشور، مركز آموزش مدیریت دولتی.

 2- ایران نژاد پاریزی، مهدی؛ ساسان گهر، پرویز (۱۳۷۹)، سازمان و مدیریت، از تئوری تا عمل، موسسه عالی بانكداری ایران.

۳ - بهرنگی (برنجی)، محمدرضا (۱۳۷۳)؛ مدیریت آموزشی و آموزشگاهی؛ ناشر مؤلف.

 4- جعفری، سیدمحمدمهدی (۱۳۷۳)؛ آموزش نهج البلاغه، جلد نخست؛ سازمان چاپ و انتشارات.

5- جعفری، سیدمحمدمهدی (۱۳۷۳)؛ پرتوی از نهج البلاغه (با استفاده از ترجمه آیت الله سیدمحمود طالقانی)؛ سازمان چاپ و انتشارات.

6- دفت، ریچارد ال. (۱۳۷۷)؛ تئوری و طراحی سازمان؛ جلد دوم؛ مترجمان علی پارسائیان و سیدمحمداعرابی؛ دفتر پژوهشهای فرهنگی.

۷ - ساعتچی، محمود